فهرست مطالب
پیش بینی قد کودک در این صفحه با روشی انجام میشود که پزشکان اطفال برای تعیین قد هدف ژنتیکی به کار میبرند. جنسیت فرزند را انتخاب کنید و قد پدر و مادر را به سانتیمتر وارد کنید. ابزار قد محتمل فرزند در بزرگسالی را نشان میدهد، همراه با بازهٔ محتمل که بیشتر بچهها در آن قرار میگیرند، میانگین قد والدین و تبدیل نتیجه به فوت و اینچ. نوار پایین نتیجه هم جای قد پیشبینیشده را در بازهٔ محتمل نشان میدهد. این عدد برای کنجکاوی و آگاهی است و جای اندازهگیری منظم قد کودک و نظر پزشک را نمیگیرد.
راهنمای استفاده از پیش بینی قد کودک
- جنسیت فرزند را انتخاب کنید.
- قد پدر و قد مادر را به سانتیمتر وارد کنید.
- قد پیشبینیشده و بازهٔ محتمل بلافاصله نمایش داده میشود.
- نمودار پایین جای قد پیشبینیشده را در بازهٔ محتمل نشان میدهد.
پیش بینی قد کودک با روش قد هدف والدین
روش قد هدف والدین، که در دههٔ ۱۹۷۰ میلادی توسط جیمز تنر و همکارانش رایج شد، سادهترین و پرکاربردترین روش تخمین قد ژنتیکی است. ایدهٔ آن این است که قد بزرگسالی فرزند حول میانگین قد پدر و مادر قرار میگیرد، با یک اصلاح برای جنسیت. چون مردان بزرگسال بهطور میانگین حدود ۱۳ سانتیمتر بلندتر از زناناند، برای پسرها ۱۳ سانتیمتر به قد مادر اضافه میشود تا با قد پدر قابل مقایسه شود و برای دخترها ۱۳ سانتیمتر از قد پدر کم میشود. بعد میانگین گرفته میشود.
در عمل، فرمول برای پسرها این است: قد پدر بهعلاوهٔ قد مادر بهعلاوهٔ ۱۳، تقسیم بر دو. برای دخترها: قد پدر بهعلاوهٔ قد مادر منهای ۱۳، تقسیم بر دو. عددی که به دست میآید، قد هدف ژنتیکی است؛ یعنی قدی که با توجه به ژنهای والدین محتملتر از همه است. پزشکان اطفال از همین عدد استفاده میکنند تا ببینند رشد کودک با توان ژنتیکیاش هماهنگ است یا نه.

یک مثال
فرض کنید قد پدر ۱۷۶ سانتیمتر و قد مادر ۱۶۲ سانتیمتر است؛ همان عددهایی که هنگام باز کردن صفحه آمادهاند. جمع قد والدین ۳۳۸ سانتیمتر است. برای پسر، ۱۳ اضافه میکنیم و به ۳۵۱ میرسیم که نصفش ۱۷۵٫۵ سانتیمتر است. برای دختر، ۱۳ کم میکنیم و به ۳۲۵ میرسیم که نصفش ۱۶۲٫۵ سانتیمتر است. پس پسر این خانواده به احتمال زیاد قدی حدود ۱۷۵٫۵ و دختر قدی حدود ۱۶۲٫۵ سانتیمتر خواهد داشت.
اما این عددها وسط یک بازهاند. بازهٔ محتمل برای پسر از حدود ۱۶۷ تا ۱۸۴ سانتیمتر و برای دختر از حدود ۱۵۴ تا ۱۷۱ سانتیمتر است. یعنی دو خواهر و برادر از همین پدر و مادر میتوانند چند سانتیمتر با هم و با عدد پیشبینیشده فرق داشته باشند؛ همان چیزی که در خانوادهها زیاد میبینیم. هر کودک ترکیب متفاوتی از ژنهای والدین را میگیرد و همین تنوع طبیعی است.
| قد پدر | قد مادر | قد هدف پسر | قد هدف دختر |
|---|---|---|---|
| ۱۷۰ | ۱۵۵ | ۱۶۹ | ۱۵۶ |
| ۱۷۶ | ۱۶۲ | ۱۷۵٫۵ | ۱۶۲٫۵ |
| ۱۸۰ | ۱۶۵ | ۱۷۹ | ۱۶۶ |
| ۱۸۵ | ۱۷۰ | ۱۸۴ | ۱۷۱ |

بازهٔ محتمل یعنی چه؟
بازهای که ابزار نشان میدهد، حدود ۸٫۵ سانتیمتر بالاتر و پایینتر از قد هدف است. این بازه از مطالعههای آماری روی خانوادهها میآید و تقریبا محدودهای را نشان میدهد که بیشتر بچهها، حدود ۹۵ درصدشان، در آن قرار میگیرند. پس احتمال اینکه فرزند شما قدی در این بازه داشته باشد زیاد است، اما ممکن است کمی بیرون آن هم باشد. بعضی منابع بازه را کمی پهنتر، حدود ده سانتیمتر، در نظر میگیرند؛ این تفاوت از جمعیتهای متفاوتی است که در مطالعهها بررسی شدهاند.
چرا این بازه اینقدر پهن است؟ چون قد فقط به ژنهای پدر و مادر بستگی ندارد. هر کودک ترکیب تصادفی خودش از ژنهای والدین را میگیرد و صدها ژن مختلف در قد اثر دارند. علاوه بر این، تغذیه، بیماریها، خواب و زمان بلوغ هم در قد نهایی نقش دارند. به همین دلیل، پیشبینی قد از روی قد والدین هیچوقت دقیقتر از چند سانتیمتر نیست و هر ابزاری که قد را تا میلیمتر پیشبینی کند، دقتی بیش از واقعیت نشان میدهد.
قد چقدر ارثی است؟
مطالعههای دوقلوها نشان دادهاند که در جمعیتهایی با تغذیه و سلامت مناسب، بیشتر تفاوت قد بین افراد، حدود هشتاد درصد، به تفاوتهای ژنتیکی برمیگردد. این عدد یعنی ژنها نقش اصلی را دارند، اما همهٔ ماجرا نیستند. نکتهٔ مهم این است که این نسبت در جمعیتهایی که تغذیه یا سلامت مناسب ندارند، کمتر است؛ چون کمبودها مانع میشوند بچهها به توان ژنتیکیشان برسند. افزایش میانگین قد در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، در دهههای گذشته بیشتر به بهتر شدن تغذیه و بهداشت مربوط است تا به تغییر ژنها.
این واقعیت دو نتیجه برای پدر و مادرها دارد. اول اینکه اگر خودتان قد بلندی ندارید، احتمالا فرزندتان هم خیلی بلند نخواهد شد و این طبیعی است؛ قد کوتاه ژنتیکی بیماری نیست. دوم اینکه اگر به دلیل شرایط دوران کودکی خودتان، مثلا تغذیهٔ نامناسب، کوتاهتر از توان ژنتیکیتان ماندهاید، ممکن است فرزندتان با تغذیهٔ بهتر از شما بلندتر شود. فرمول قد هدف این تفاوتها را در نظر نمیگیرد.
عواملی که رشد قد را تحت تأثیر قرار میدهند
تغذیه مهمترین عامل غیرژنتیکی است. کودک برای رشد به انرژی کافی، پروتئین، کلسیم، ویتامین دی، آهن و روی نیاز دارد. کمبود طولانیمدت هر کدام از اینها میتواند رشد را کند کند. اما اضافه کردن مکمل به رژیم کودکی که تغذیهٔ کافی دارد، قدش را بلندتر از توان ژنتیکیاش نمیکند. خواب کافی هم اهمیت دارد، چون بخش زیادی از هورمون رشد در خواب عمیق ترشح میشود. بیماریهای مزمن، مثل بیماریهای گوارشی یا کلیوی و برخی اختلالهای هورمونی، هم میتوانند رشد را محدود کنند.
زمان بلوغ هم در قد نهایی و الگوی رشد اثر دارد. بچههایی که زودتر بالغ میشوند، در ابتدا از همسنهایشان بلندترند، اما رشدشان هم زودتر متوقف میشود. بچههایی که دیرتر بالغ میشوند، ممکن است چند سال کوتاهتر از همکلاسیها باشند و بعد با جهش رشد دیرهنگام به آنها برسند. برای همین قد کودک در یک سن خاص، مخصوصا در سالهای نزدیک بلوغ، همیشه نشانهٔ خوبی از قد نهاییاش نیست. پزشک با عکس سن استخوانی میتواند ببیند چقدر رشد باقی مانده است.
روشهای دیگر پیشبینی قد
روش قد هدف والدین فقط از قد پدر و مادر استفاده میکند. روشهای دقیقتری هم هست که اطلاعات خود کودک را هم به کار میبرند؛ مثل قد و وزن فعلی و سن استخوانی که از عکس رادیولوژی دست تعیین میشود. این روشها، که پزشکان متخصص رشد از آنها استفاده میکنند، معمولا در سالهای نزدیک بلوغ دقیقترند، چون میدانند استخوانها چقدر جای رشد دارند. اما بدون عکس سن استخوانی و نظر متخصص، قابل اجرا نیستند.
یک قاعدهٔ عامیانهٔ رایج هم هست که میگوید قد پسر در دو سالگی ضرب در دو، تقریبا قد بزرگسالی اوست و برای دختر قد در حدود یکسالونیمگی. این قاعده تخمینی بسیار تقریبی است و برای همهٔ بچهها صدق نمیکند؛ اما جالب است که با روش قد هدف والدین مقایسهاش کنید. اگر هر دو عدد به هم نزدیک بودند، احتمالا رشد کودک با توان ژنتیکیاش هماهنگ است. اگر خیلی فرق داشتند، دلیلی برای نگرانی نیست، اما در معاینههای بعدی از پزشک بپرسید.
رشد قد از تولد تا بزرگسالی
رشد قد در طول کودکی یکنواخت نیست و دانستن الگوی کلی آن کمک میکند تغییرهای طبیعی را با مشکل اشتباه نگیرید. سریعترین رشد در سال اول زندگی است؛ نوزاد در این سال بهطور معمول حدود ۲۵ سانتیمتر بلند میشود. در سال دوم سرعت رشد به حدود نصف کم میشود و از حدود سه سالگی تا پیش از بلوغ، بیشتر بچهها سالانه حدود پنج تا شش سانتیمتر قد میکشند. این دوره طولانیترین بخش رشد است و منحنی رشد کودک در این سالها معمولا مسیر ثابتی را دنبال میکند.
با شروع بلوغ، جهش رشد اتفاق میافتد. در این دوره سرعت رشد دوباره بالا میرود و در اوج آن، نوجوان ممکن است در یک سال هشت تا ده سانتیمتر یا بیشتر قد بکشد. دخترها معمولا جهش رشدشان را زودتر، در اوایل نوجوانی، تجربه میکنند و پسرها یکی دو سال دیرتر. به همین دلیل، در سالهای اول دبیرستان گاهی دخترهای یک کلاس از پسرهای همسنشان بلندترند و چند سال بعد این وضعیت برعکس میشود. بعد از جهش رشد، سرعت رشد کم میشود و با بسته شدن صفحههای رشد استخوان، قد به عدد نهاییاش میرسد.
این الگو نشان میدهد که چرا مقایسهٔ قد یک کودک با همسنهایش در سالهای نزدیک بلوغ گمراهکننده است. کودکی که دیرتر بالغ میشود، ممکن است در دوازده سالگی کوتاهتر از بیشتر همکلاسیها باشد و بعد در پانزده یا شانزده سالگی به آنها برسد یا حتی جلو بزند. قد هدف والدین در اینجا راهنمای خوبی است: اگر رشد کودک کند است اما خانواده سابقهٔ بلوغ دیرهنگام دارند و قد هدف معمولی است، معمولا جای نگرانی نیست؛ با این حال تشخیص نهایی با پزشک است.
باورهای رایج دربارهٔ قد
دربارهٔ قد بلند کردن بچهها باورهای زیادی رایج است که بسیاریشان پشتوانهٔ علمی ندارند. یکی از رایجترینها این است که ورزشهایی مثل بسکتبال، والیبال یا آویزان شدن از میله، قد را بلند میکنند. ورزش برای سلامت کودک عالی است و ممکن است به وضعیت بدنی بهتر کمک کند، اما شواهد محکمی نیست که این ورزشها قد نهایی را از توان ژنتیکی فراتر ببرند. بازیکنان بسکتبال بلندند چون افراد بلند در این ورزش موفقترند، نه اینکه بسکتبال آنها را بلند کرده باشد.
باور رایج دیگر این است که خوردن یک غذای خاص یا مکمل، قد را چند سانتیمتر بیشتر میکند. همانطور که گفتیم، تغذیهٔ کافی و متنوع برای رسیدن به توان ژنتیکی ضروری است و کمبود ویتامین دی یا کلسیم یا پروتئین میتواند رشد را محدود کند. اما وقتی کودک تغذیهٔ کافی دارد، مکمل اضافه قدش را بیشتر نمیکند. پیش از دادن هر مکمل یا داروی رشد به کودک، با پزشک مشورت کنید؛ بعضی از این محصولات نهتنها فایدهای ندارند، بلکه ممکن است ضرر هم داشته باشند. هورمون رشد فقط در موارد خاص و با تشخیص پزشک متخصص تجویز میشود.
کی باید به پزشک مراجعه کرد؟
مهمترین ابزار برای سنجیدن رشد کودک، اندازهگیری منظم قد و ثبت آن روی منحنی رشد است؛ کاری که در مراقبتهای دورهای کودک در مراکز بهداشت و مطب پزشک انجام میشود. یک اندازهگیری بهتنهایی معنای زیادی ندارد؛ آنچه اهمیت دارد، روند رشد است. اگر قد کودک در طول زمان روی یک مسیر از منحنی رشد پیش میرود، حتی اگر پایین منحنی باشد، معمولا نشانهٔ رشد طبیعی است.
چند نشانه دلیل خوبی برای مشورت با پزشک اطفال است: اگر قد کودک خیلی پایینتر از همسنهایش است، اگر سرعت رشدش ناگهان کم شده و از مسیر قبلیاش روی منحنی پایین افتاده، اگر قدش خیلی کمتر از قد هدف والدین است یا اگر نشانههای بلوغ خیلی زود یا خیلی دیر ظاهر شدهاند. پزشک با بررسی دقیقتر تشخیص میدهد که آیا اینها تفاوت طبیعی است یا نیاز به آزمایش و درمان دارد. بعضی مشکلات رشد، اگر زود تشخیص داده شوند، قابل درماناند.
اندازهگیری درست قد در خانه
اگر میخواهید رشد فرزندتان را در خانه دنبال کنید، اندازهگیری درست مهمتر از اندازهگیری زیاد است. کودک را بدون کفش و با پاشنههای چسبیده به دیوار بایستانید، طوری که پشت سر، شانهها و باسن هم به دیوار بچسبند و نگاهش رو به جلو و افقی باشد. یک کتاب یا خطکش صاف را روی سرش بگذارید، طوری که با دیوار زاویهٔ قائمه بسازد و جای آن را روی دیوار علامت بزنید. فاصلهٔ علامت تا زمین را با متر فلزی اندازه بگیرید. برای بچههای زیر دو سال، قد بهصورت خوابیده اندازه گرفته میشود که در خانه دقیق نیست و بهتر است در مرکز بهداشت انجام شود.
قد را هر سه تا شش ماه یک بار، در ساعت مشابهی از روز اندازه بگیرید؛ قد صبحها کمی بیشتر از عصر است، چون غضروفهای ستون فقرات در طول روز کمی فشرده میشوند. عددها را با تاریخ یادداشت کنید و در مراجعه به پزشک همراه ببرید. یک تفاوت یکی دو سانتیمتری بین دو اندازهگیری نزدیک به هم معمولا از خطای اندازهگیری است، نه تغییر واقعی رشد.
ابزارهای دیگر برای سلامت کودک و خانواده
برای بررسی وزن نسبت به قد در بزرگسالان، محاسبه BMI و محاسبه وزن ایدهآل را ببینید؛ این دو ابزار برای بزرگسالان طراحی شدهاند و برای کودکان از منحنیهای مخصوص سن و جنس استفاده میشود. اگر منتظر فرزند هستید، محاسبه سن بارداری هفتهٔ بارداری و محاسبه تاریخ زایمان روز تقریبی تولد را نشان میدهد. برای دانستن سن دقیق کودک به سال و ماه و روز هم محاسبه سن را باز کنید.
همهٔ محاسبهها در مرورگر خودتان انجام میشود و قدهایی که وارد میکنید به جایی فرستاده نمیشود. ابزار قدهای بین ۱۰۰ و ۲۵۰ سانتیمتر را میپذیرد؛ اگر قد را به فوت و اینچ میدانید، اول آن را به سانتیمتر تبدیل کنید. هر اینچ دقیقا ۲٫۵۴ سانتیمتر و هر فوت ۱۲ اینچ است. برای این تبدیل، تبدیل اینچ به سانتیمتر را هم میتوانید باز کنید.
آخرین بازبینی محتوا: | تیم تحریریه ابزار جیبی